Hoe een vraag uit Egypte leidde tot een monument van steen, taal en leegte

In 2025 werd ik benaderd door een architectenbureau uit Egypte met vestigingen in meerdere landen in het Midden-Oosten. Het bureau werkt aan grootschalige projecten voor de openbare ruimte, waaronder ontwikkelingen in en rond New Cairo.

De vraag die zij mij stelden was ogenschijnlijk eenvoudig:

Kun je een monumentaal kunstwerk ontwerpen voor de openbare ruimte dat betekenis draagt, maar tegelijkertijd ruimte laat voor interpretatie?

Dat bleek geen eenvoudige vraag te zijn.

Als beeldhouwer werk ik al jaren met steen, ruimte, symboliek en beleving. Maar een monument voor een stad vraagt om meer dan alleen vorm. Het moet op meerdere niveaus kunnen functioneren. Het moet van een afstand leesbaar zijn, betekenis dragen voor verschillende culturen en tegelijkertijd een eigen artistieke identiteit behouden.

Het beginpunt: één enkel woord

Tijdens die zoektocht kwam ik terecht bij één enkel woord:

Āyah (آيَة).

Een woord dat vaak wordt vertaald als teken, vers of aanwijzing. Geen vaststaande waarheid, maar iets dat verwijst naar een diepere betekenis.

Dat woord werd het beginpunt van een onderzoek naar taal, betekenis, steen en geheugen.

Wat begon als een ontwerpvraag voor de openbare ruimte groeide langzaam uit tot een monumentaal concept dat ik de naam gaf:

The Unwritten Word – Āyah

Een monument waarin taal niet wordt geschreven op steen, maar zichtbaar wordt door de ruimte tussen steen.

Materiaal als metafoor

Soms begint een kunstwerk met een schets.
Soms met een materiaal. En soms met één enkel woord.

Voor mij begon The Unwritten Word niet op een beeldscherm, maar met een stuk zwart labradoriet op mijn werktafel.
Toen ik een deel van die steen voorzag van bladgoud ontstond een gedachte die mij niet meer losliet.

Voor dit monument koos ik bewust voor zwart labradoriet. Een steen die op het eerste gezicht gesloten en massief lijkt, maar onder invloed van licht onverwacht kleur, diepte en beweging onthult. Daarmee weerspiegelt het materiaal precies wat dit monument probeert te laten zien: dat betekenis vaak verborgen ligt totdat perspectief haar zichtbaar maakt.

Wat als betekenis zich op dezelfde manier gedraagt?

Wat als taal niet wordt gemaakt door woorden, maar zichtbaar wordt door wat ertussen ligt?

Wat als leegte spreekt?

Āyah: teken, vers, aanwijzing

Het Arabische woord آيَة (Āyah) betekent letterlijk teken.

Een teken is geen conclusie. Het is een verwijzing. Een spoor. Een richting.

In de Koran wordt het woord gebruikt voor tekenen die zichtbaar worden in de schepping, in de natuur en in het menselijk bestaan. Niet als iets dat zichzelf bewijst, maar als iets dat uitnodigt om verder te kijken.
Dat fascineerde mij.

Want een teken is eigenlijk een vorm van taal die nog niet volledig is uitgesproken.

En precies daarin ontstond de eerste verbinding met mijn eigen werk.

Als beeldhouwer ben ik voortdurend bezig met de relatie tussen massa en leegte. Vaak blijkt dat niet alleen de steen zelf het verhaal vertelt, maar juist de ruimte die ontstaat wanneer steen verdwijnt.

Taal, Babel en de hiëroglief

Tijdens het onderzoeken van het woord Āyah ontstonden steeds meer verbanden.

Aan de ene kant vond ik in de Koran het idee van taal als een ontvouwing van een onderliggende ordening. Iets wat zich openbaart in tekenen, vormen, natuur en schepping.

Aan de andere kant kwam ik terecht bij het Bijbelse verhaal van Babel, waarin taal juist uiteenvalt in vele talen en betekenissen, een chaotisch tafereel dus.
Daartussen ontdekte ik iets wat mij als kunstenaar bijzonder aansprak: de Egyptische hiëroglief.

De hiëroglief is geen letter zoals wij die kennen, het is beeld, taal, materie en betekenis tegelijkertijd.
De oude Egyptenaren beitelden hun verhalen niet alleen in steen, de steen werd het geheugen.
Dat bracht mij bij een gedachte die uiteindelijk de kern van dit project werd:

The Unwritten Word is geen tekst in steen, maar steen die onthult wat taal vergeten is.

Steen als geheugen

Door de eeuwen heen hebben mensen geprobeerd hun kennis vast te leggen, in klei, op perkament, in boeken, op harde schijven.
Maar niets heeft dezelfde tijdsduur als steen.

Wanneer wij vandaag de dag een Egyptische tempel bezoeken, lezen wij nog steeds boodschappen die duizenden jaren geleden zijn achtergelaten.
Niet omdat de taal onveranderd bleef, maar omdat de steen bleef bestaan. Misschien is steen daarom wel het oudste geheugen van de mensheid.
Niet omdat steen spreekt, maar omdat steen bewaart.

Het ontwerp: ruimte als taal

Op dat moment ontstond de eerste schets.
Niet van een gebouw…. Niet van een sculptuur…. Maar van een idee.

Wat als een woord niet wordt geschreven op steen, maar wordt gevormd door de ruimte tussen steen?
Wat als kalligrafie niet bestaat uit lijnen, maar uit leegte?

Het concept groeide uit tot een veld van monumentale blokken zwart labradoriet — massieve volumes. Sommige verschoven, sommige gekanteld en weer andere gedeeltelijk verzonken.

Tussen deze blokken ontstaat een negatieve ruimte die vanuit bepaalde posities leesbaar wordt als het woord Āyah.
Niet doordat het is geschreven, maar doordat het afwezig is.

De pyloon

In het midden van het werk staat een monumentale pyloon opgebouwd uit gestapelde blokken zwart labradoriet.
Door deze pyloon loopt een verticale kalligrafische leegte. Een spoor dat zich door de massa heen beweegt.
Het is niet bedoeld als decoratie en ook niet als ornament.
Maar als een aanwezigheid die zichtbaar wordt doordat steen zich terugtrekt.
Het goud bevindt zich dan ook uitsluitend in de binnenzijde van deze ruimte, daar waar licht de leegte raakt, daar waar betekenis zichtbaar wordt.

Een ervaring, geen object

Vanuit de lucht ontstaat een leesbare vorm.
Vanaf maaiveld ontvouwt zich dezelfde beweging opnieuw vanuit één specifieke kijkrichting.
Stap je opzij, dan valt de taal uiteen en blijft alleen steen over.
Alsof betekenis zich slechts voor een moment laat zien.

Het monument wordt daarmee geen object om naar te kijken, maar een ervaring die zich langzaam openbaart.

Een monument dat nog niet bestaat

Op het moment van schrijven bestaat The Unwritten Word (Āyah) uitsluitend als concept / schets, materiaalstudie en visualisatie.

Of het ooit wordt gerealiseerd, zal de toekomst uitwijzen.

Maar soms zijn ideeën al waardevol voordat ze worden gebouwd omdat zij nieuwe vragen stellen, zij verbanden zichtbaar maken en omdat zij ruimte creëren.

De reactie van de architect

Na de presentatie van het concept aan het Egyptische architectenbureau dat mij had gevraagd een monument voor de openbare ruimte te ontwikkelen, ontving ik een reactie van de hoofdarchitect die de kern van het ontwerp treffend samenvatte:

Wat mij vooral aansprak in deze reactie, was niet het compliment, maar de herkenning van de gedachte achter het werk.

Dat juist vanuit Egypte de verbinding werd gelegd tussen taal, steen, geheugen en betekenis voelde als een bevestiging van de richting waarin het concept zich tijdens het ontwerpproces had ontwikkeld.

Bijzonder aan deze reactie vond ik dat daarin precies de relatie werd herkend die ik tijdens mijn onderzoek had onderzocht: de verbinding tussen Arabische kalligrafie, de hiëroglief als drager van betekenis en steen als geheugen van de beschaving.

Een relatie die in Egypte al duizenden jaren zichtbaar is en die binnen The Unwritten Word – Āyah een nieuwe ruimtelijke vertaling heeft gekregen.

Tot slot

Voor mij gaat The Unwritten Word – Āyah over de relatie tussen taal, betekenis en geheugen.
Over de vraag hoe kennis wordt doorgegeven door de tijd heen.

De oude Egyptenaren gebruikten steen om hun verhalen, symbolen en overtuigingen vast te leggen. Eeuwen later kunnen we die nog steeds lezen. Niet omdat de taal onveranderd is gebleven, maar omdat de steen is gebleven.

Dat gegeven vormde het uitgangspunt voor dit monument.

De kalligrafie wordt niet op de steen aangebracht, maar ontstaat door de ruimte tussen de stenen. De betekenis ligt niet op het oppervlak, maar wordt zichtbaar door perspectief, licht en beweging.

Daarmee verbindt The Unwritten Word – Āyah drie werelden die mij tijdens dit onderzoek steeds opnieuw ontmoetten: de Arabische kalligrafie, de hiëroglief als drager van betekenis en steen als geheugen van de beschaving.

Het monument vertelt geen verhaal over het verleden. Het laat zien dat betekenis zich blijft ontvouwen.

Waar de oude Egyptenaren hun taal in steen uithouwden, ontstaat hier een nieuwe hiëroglief uit de ruimte tussen steen. Geen geschreven woord, maar een teken dat zichtbaar wordt door licht, perspectief en aanwezigheid.

The Unwritten Word – Āyah verbindt daarmee een van de oudste beschavingen ter wereld met een nieuwe generatie openbare ruimte. Niet door terug te kijken, maar door een eeuwenoude relatie tussen steen, betekenis en geheugen opnieuw zichtbaar te maken.

The Unwritten Word is geen tekst in steen.
Het is steen die onthult wat taal vergeten is.